دانشگاه کاشان کاشان شناسی 2676-7686 18 2 2026 02 20 An Analysis of Multidimensional Representations in Qajar- Era Mihrab Carpets of Kashan تحلیل بازنمایی‌های چندبُعدی در قالیچه‌های محرابی قاجاری کاشان 31 63 115308 10.22052/kashan.2026.257377.1146 FA سونیا نوری استادیار گروه فرش، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران 0000-0001-9636-4383 Journal Article 2025 05 04 <span>Representation in the field of art is the process of reflecting and reproducing reality, thought, and identity through symbolic and visual forms. Its significance lies in the fact that, through representation, works of art become a medium for conveying cultural, religious, and social concepts and provide an opportunity to interpret the underlying layers of collective thought and beliefs. Therefore, examining representation in works of art, particularly in handwoven textiles, is essential for understanding how the identity and cultural discourses of each period are reflected. The issue of representation in works of art, particularly in Qajar-period prayer rugs from Kashan, is associated with components such as culture, identity, religious beliefs, and the prevailing ideology. These representations often emerge indirectly through mystical, religious, Sufi, mythological, and symbolic themes within the visual structure of the rugs and provide a medium for conveying intellectual and ideological concepts. The semantic layers arising from indigenous, historical, and social contexts have contributed to the formation of representations that implicitly reflect the ideological and identity-related themes of the Qajar period through symbolic discourses. Despite their conceptual independence, these representations, in relation to one another, constitute the ideological structure of the work. The symbolic motifs of the mihrab and the inscriptions of Kashan’s prayer rugs, as a cultural medium, carry coded messages derived from the history and collective memory of Iranian Muslims; messages that have manifested themselves in the reproduction of the discourse of power and in legitimizing the ideology of the rulers<span dir="RTL" lang="FA">.</span> The aim of this study is to identify the artistic and cultural perspectives of the Qajar period, examine how they were employed by Kashani designers and carpet weavers, and investigate the symbolic and indirect representation of signs and social layers associated with the governmental structure of that period. The present study was conducted using a descriptive-analytical approach within the framework of qualitative research. Data were collected from library sources to answer the following questions: which identity-related components are reflected in the symbols and signs of Kashan’s prayer rugs? and how and through what methods does the process of representation take place in these rugs<span dir="RTL" lang="FA">?</span> The results indicated that aesthetic elements derived from nature, the architecture of the mihrab, symbolic motifs, and Iranian identity-related signs have served as effective mediators in the formation of mythological, mental, social, and realistic representations<span dir="RTL" lang="FA">.</span></span><br><br><br> <strong><span lang="FA">بازنمایی در حوزۀ هنر، فرایند بازتاب و بازتولید واقعیت، اندیشه و هویت در قالب‌های نمادین و تصویری است. اهمیت این فرایند در آن است که آثار هنری را به بستری برای انتقال مفاهیم فرهنگی، دینی و اجتماعی بدل می‌کند و امکان خوانش لایه‌های پنهان اندیشه و باورهای جمعی را فراهم می‌سازند. ازاین‌رو، بررسی بازنمایی در آثار هنری، به‌ویژه در دست‌بافته‌ها، برای شناخت نحوۀ بازتاب هویت و گفتمان‌های فرهنگی هر دوره ضرورت دارد. مسئلۀ بازنمایی در آثار هنری، به‌ویژه در قالیچه‌های محرابی دورۀ قاجار در کاشان، با مؤلفه‌هایی چون فرهنگ، هویت، باورهای دینی و ایدئولوژی حاکم ارتباط دارد. این بازنمایی‌ها اغلب به‌صورت غیرمستقیم و از طریق مضامین عرفانی، مذهبی، صوفیانه، اسطوره‌ای و نمادین در ساختار بصری قالیچه‌ها ظاهر می‌شوند و بستری برای انتقال مفاهیم فکری و اعتقادی فراهم می‌کنند. لایه‌های معنایی برآمده از زمینه‌های بومی، تاریخی و اجتماعی زمینه‌ساز شکل‌گیری بازنمایی‌هایی هستند که مضامین ایدئولوژیک و هویتی دورۀ قاجار را در قالب گفتمان‌های نمادین تلویحاً بازتاب می‌دهند. این بازنمایی‌ها با وجود استقلال مفهومی، در پیوند با یک‌دیگر ساختار ایدئولوژیک اثر را شکل می‌دهند. نقوش نمادین محراب و متن قالیچه‌های محرابی کاشان، به‌مثابۀ رسانه‌ای فرهنگی، حامل پیام‌های رمزی برگرفته از تاریخ و حافظۀ جمعی ایرانیانِ مسلمان <span> </span>است؛ پیام‌هایی که در بازتولید گفتمان قدرت و مشروعیت‌بخشی به ایدئولوژی حاکمان جلوه‌گر شده‌اند.</span></strong> <strong><span lang="FA">هدف این پژوهش شناسایی دیدگاه‌های هنری و فرهنگی دورۀ قاجار؛ نحوۀ به‌کارگیری آن‌ها توسط طراحان و قالی‌بافان کاشان و بررسی بازنمایی نمادین و غیرمستقیم نشانه‌ها و لایه‌های اجتماعی وابسته به ساختار حکومتی آن دوره است. تحقیق حاضر با رویکرد توصیفی‌‌تحلیلی و در چارچوب پژوهش کیفی انجام شده است. داده‌ها از منابع کتاب‌خانه‌ای گردآوری شده‌اند تا به این پرسش‌ها پاسخ داده شود: نمادها و نشانه‌های قالیچه‌های محرابی کاشان بازتاب‌دهندۀ کدام مؤلفه‌های هویتی‌اند و فرایند بازنمایی در این قالیچه‌ها چگونه و با چه شیوه‌هایی صورت گرفته است.</span></strong> <strong><span lang="FA">نتایج نشان می‌دهد عناصر زیبایی‌شناختی برگرفته از طبیعت، معماری محراب، نقوش نمادین و نشانه‌های هویتی ایرانی، میانجی‌هایی مؤثر در شکل‌گیری بازنمایی‌های اسطوره‌ای، ذهنی، اجتماعی و واقع‌گرایانه بوده‌اند.</span></strong> https://sh-kashan.kashanu.ac.ir/article_115308_303f57eb5cc14d5c3e32e4f4d6d20192.pdf