دانشگاه کاشان کاشان شناسی 2676-7686 18 2 2026 02 20 An Evaluation of the Gnostic-Hermeneutical Conception of the Term “Fiqh” in the Exegetical Thought of Mulla Muḥsin Fayḍh Kāshānī ارزیابی مفهوم حِکمی‌عرفانی واژۀ «فقه» در دیدگاه تفسیری ملامحسن فیض کاشانی 100 120 115413 10.22052/kashan.2024.254466.1103 FA عباسعلی فراهتی دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران؛ ( نویسنده مسئول) 0000-0002-4669-7451 محمدباقر عامری نیا دانشیار گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یاسوج، یاسوج، ایران 0000-0002-3873-286X Journal Article 2023 10 30 The word fiqh and its derivatives in the Holy Qur’an and Islamic narrations have given rise to two different interpretations. Jurists have generally understood it as referring to knowledge of the Sharia and, consequently, have regarded the obligation of tafaqquh as referring to knowledge of the rulings concerning what is lawful and unlawful, while considering the virtues mentioned regarding it to apply to scholars in this field. In contrast, philosophers and mystics have understood the use of this term in a philosophical-mystical sense. Identifying the usage of this term in Qur’anic and narrational texts reveals its semantic position within Islamic culture<span dir="RTL" lang="FA">.</span> Mulla Muhsin Fayz Kashani is among those who, despite having a background in jurisprudence and the principles of jurisprudence, preferred the meaning of “inner jurisprudence” (fiqh al-batin), which corresponds to its philosophical-mystical conception, over the conventional concept of Sharia. He has therefore generally interpreted the term in question and its derivatives, as used in Qur’anic verses and narrations, from this perspective. The present study aims to identify the concept of fiqh in his interpretive perspective and ultimately reinforces the proposition that the use of fiqh in the meaning reflected in the writings of mystics and philosophers, including Fayz Kashani, despite its use to refer to knowledge of the Sharia in some early texts and the predominance of this meaning in later texts concerning Sharia jurisprudence, appears to be more accurate<span dir="RTL" lang="FA">.</span> <strong><span lang="FA">واژۀ فقه و مشتقات آن در قرآن کریم و روایات اسلامی، دو برداشت متفاوت را به دنبال داشته است. فقها نوعاً آن را بر دانش شریعت حمل نموده‌اند و بالطبع تکلیف به تفقه را ناظر به دانستن احکام حلال و حرام، و فضیلت‌های ذکر شده برای آن را دربارۀ دانایان این رشته تلقی کرده‌اند. این در حالی است که حکما و عرفا کاربرد این واژه را در معنای حکمی‌عرفانی دانسته‌اند. دستیابی به کاربرد این واژه در متون قرآنی و روایی، جایگاه معنایی آن را در فرهنگ اسلامی می‌نمایاند. ملامحسن فیض کاشانی از جملۀ افرادی است که به‌رغم داشتن زمینه‌های فقهی‌اصولی، دلالت این واژه را بر معنای «فقه باطن»، که همان مفهوم حکمی‌عرفانی آن می‌باشد، بر مفهوم شریعت اصطلاحی ترجیح داده و غالباً واژۀ مورد بحث و مشتقات آن را که در آیات و روایات به‌کار رفته، با همین رویکرد تفسیر نموده است. پژوهش حاضر کوششی است برای شناسایی مفهوم فقه در نگاه تفسیری ایشان و در‌نهایت این گزاره را تقویت می‌نماید که به‌رغم کاربرد واژۀ مورد بحث برای دانش شریعت در پاره‌ای متون قدیم و غلبۀ آن در متون بعدی بر فقه شریعت، کاربرد آن در معنای بازتاب‌یافته نزد عرفا و حکما، از جمله فیض کاشانی، واقع‌بینانه‌تر به نظر می‌رسد</span></strong><strong><span dir="LTR">.</span></strong> https://sh-kashan.kashanu.ac.ir/article_115413_82695e975ddd2b8eebf24b3aa5bdd3da.pdf