کاشان شناسی

کاشان شناسی

بازتاب کاشان و امثال و اصطلاحات عامیانه در سروده‌های محمدباقر خردۀ کاشانی

نوع مقاله : علمی -ترویجی

نویسندگان
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. (نویسندۀ مسئول)
2 دانشیار بازنشستۀ گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
محمدباقر خردۀ کاشانی از شاعران توانا و خوش‌نویسان زبردست کاشان در سده‌های دهم و یازدهم است که در جوانی مانند چندین شاعر کاشانی دیگر به هند می‌کوچد و در دربار ابراهیم عادل‌شاه پایگاهی می‌یابد و دیگر به کاشان باز نمی‌گردد و در همان هند از جهان می‌رود. با این همه یادِ یار و دیار همواره با او می‌ماند و گاه‌گاه در سروده‌های او باز می‌تابد. گزارش این بازتاب‌ها موضوعی است که این پژوهش بدان پرداخته و به شیوۀ توصیفی و تحلیلی کوشیده بدین پرسش پاسخ دهد که کاشان، نیز کاشانی بودن باقر چه بازتاب‌هایی در سروده‌های او داشته‌اند، و بدین نتیجه رسیده که این بازتاب‌ها هرچند بسیار نیستند، در دو زمینه نمود یافته‌اند: یکی یادکرد کاشان و برخی مکان‌های درون یا دور و برِ آن؛ و دیگر نمود امثال و واژگان و اصطلاحات و امثال عامیانه/کاشانی. یادکردها و کارکردهایی که می‌توان در پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی کاشان از آن‌ها بهره برد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Reflection of Kashan and Vernacular Lore in the Poetry of Muhammad Bāqir Khurda-yi Kāshānī

نویسندگان English

Seyed Mohammad Farid Rastgu Far 1
Seyed Mohammad Rastgu 2
1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, . University of Kashan. Kashan. Iran. (corresponding author)
2 Emeritus Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, University of Kashan. Kashan. Iran
چکیده English

Muhammad-Baqir Khordeh Kashani was a talented poet and accomplished calligrapher from Kashan who lived in the tenth and eleventh centuries AH. Like several other Kashani poets, he migrated to India in his youth, where he gained a position at the court of Ibrahim Adil Shah. He never returned to Kashan and eventually passed away in India. Nevertheless, memories of his beloved and homeland always remained with him and occasionally found their way into his poetry. Examining these reflections is the subject of the present study. By using a descriptive and analytical approach, this study seeks to answer this question: how are Kashan and Baqir’s identity, as a Kashani, reflected in his poetry? The study concludes that, although these reflections are not numerous, they appear in two areas: first, references to Kashan and some places within or around it; and second, the manifestation of proverbs, vocabulary, expressions, and popular/Kashani idioms. These references and usages can be utilized in historical and cultural studies of Kashan.

کلیدواژه‌ها English

Kashan
Muhammad-Baqir Khordeh
popular culture
popular expressions
Dasht-Afroz
Atal-Matal
آرزو، سراج‌الدین علی‌خان، (1383)، مجمع‌النفایس، به کوشش زیب‌النسا علی‌خان، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
آقابزرگ تهرانی، (1332)، الذریعه الی تصانیف الشیعه، تهران: چاپ‌خانۀ مجلس.
آوی، حسین‌بن محمد، (1328)، ترجمۀ محاسن اصفهان، به اهتمام عباس اقبال، تهران: شرکت سهامی چاپ.
ابوشیخ اصفهانی، عبدالله بن محمد، (1992)، طبقاتالمحدثین بأصبهان و الواردین علیها، تحقیق: حسین البلوشی، بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابونعیم اصفهانی، (1934)، ذکر اخبار اصبهان، لیدن: مطبعة بریل.
اوحدی، تقی الدین محمد، (1389)، عرفاتالعاشقین، تصحیح ذبیح‌الله صاحبکار و آمنه فخر احمد، تهران: میراث مکتوب.
باقر استرآبادی، (1402)، دیوان، تصحیح حسن عاطفی، کاشان: ارمغان ادب.
باقر خرده، دیوان، دست‌نوشت کتاب‌خانۀ آصفیه (دواوین، 971)، هند، بی کا.
باقر خرده، دیوان، دست‌نوشت کتاب‌خانۀ مولانا آزاد دانشگاه اسلامی علیگر هند به شمارۀ ف 1- 33 ، هند، بی کا.
حافظ، (1389)، دیوان، مقدمه، ویراست و پرداختن متن: سید محمد راستگو، تهران: نی.
درایتی، مصطفی (1390)، فنخا (فهرستگان نسخه‌های خطی ایران)، تهران: سازمان اسناد و کتاب‌‌خانۀ ملی ایران.
ذوالفقاری، حسن، (1394)، زبان و ادبیات عامیانۀ ایران، تهران: سمت.
راوندی، سیدابوالرضا، (1334)، دیوان، تصحیح محدّث ارموی، تهران: مجلس.
رضاپوریان، اصغر، کریمی، عابد، (1400)، «تطبیق محتوایی و بصری ساقی‌نامه باقر خرده با ساقی‌نامه‌ها و نگارگری صفوی»، مطالعات هنر اسلامی؛ سال 17، شماره 41،صفحه376- 393.
رضاپوریان، اصغر، کریمی، عابد، (1401)، «زیباییشناختی واژه‌ها در اشعار مولانا محمد باقر کاشانی»، زیبایی‌شناسی ادبی؛ دوره 13، شماره 54، صفحه 225-248.
رضاپوریان، اصغر، کریمی، عابد، (1402)، «بررسی موسیقی درونی و تکرار در اشعار مولانا محمد باقر خرده»، زیبایی‌شناسی ادبی؛ دوره 14، شماره 56، صفحه 91-115.
سنجر کاشانی، (1387)، دیوان، تصحیح و تحقیق حسن عاطفی و عبّاس بهنیا، تهران: مجلس شورای اسلامی.
شاملو، احمد، و آیدا سرکیسیان، (1377)، کتاب کوچه، تهران: مازیار.
عاطفی، حسن، (1386)، لغات و ضرب‌المثل‌های کاشانی، به کوشش افشین عاطفی، کاشان: مرسل.
فخرالزمانی، ملا عبدالنبی، (1340)، تذکرۀ میخانه، تصحیح احمد گلچین معانی، تهران: شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکا.
فقیهی، علی‌اصغر، (1357)، آل بویه، بی‌جا: صبا.
قاضی احمد قمی، (بی‌تا)، گلستان هنر، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتاب‌خانۀ منوچهری.
قمی، حسن بن محمد اشعری، (1385)، تاریخ قم، ترجمۀ تاج‌الدین حسن قمی، تحقیق محمدرضا انصاری، قم: کتاب‌خانۀ آیة الله مرعشی نجفی.
قنوات، عبدالرحیم، (1388)، «سیمای کاشان در معجم‌البلدان یاقوت حموی»، مجلّۀ کاشان‌شناسی، 4(1)، 173-180.
کریمی، عابد، (1398)، «دیوان مولانا محمد باقر خرده کاشانی (مقدمه، تصحیح وتعلیقات)»، پایان‌نامۀ دکتری تخصصی، شهرکرد: دانشگاه آزاداسلامی واحد شهرکرد.
کریمیان، حسن، جاوری، محسن، (1388)، «شهرهای ویگل و هراسکان در انتقال از عصر ساسانیان به دوران اسلامی»، مجلّۀ مطالعاتِ باستان‌شناسی، دوره 1، شمارۀ 2 (شماره پیاپی2)، صفحه 63-83.
کلانتر ضرّابی، عبدالرحیم، (2536) تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار، چ3، تهران: امیرکبیر.
مافروخی اصفهانی، مفضّل بن سعد،(2010)، محاسن اصفهان، تحقیق عارف احمد عبدالغنی، دمشق: دار کنان للنشر و التوزیع.
مجموعه شامل هفت رساله، شماره‌ 4291، کتاب‌خانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
مشهدی نوش آبادی، محمد، (1384)، «جغرافیای تاریخی منطقه کاشان در تاریخ قم»، مجلّۀ کاشان‌شناسی، 1(1)، 88-101.
مشهدی نوش‌آبادی، محمّد، (1385)، «معمای قریه هراسکان و ملاحظاتی درباره چند نام جغرافیایی در قصیده نونیه راوندی»، مجلّۀ علمی‌پژوهشی دانشکدۀ ادبیات اصفهان، شمارۀ 44-45، صفحه 183- 194.
موحدی محب، عبدالله، (1384)، «کاشان در فهرست منتجب‌الدین»، مجلّۀ کاشان‌شناسی، 1(1)، 116-127.
منزوی، احمد (1348)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی منطقه‌ای.
میرتقی‌الدین کاشانی، (1384)، خلاصةالاشعار و زبدةالافکار، بخش کاشان، به کوشش عبدالعلی برومند و ... ، چاپ نخست، تهران: میراث مکتوب.
نذیر احمد، (1386)، «باقر کاشانی و مرثیۀ وی»، ترجمه: احسان عباس، آینۀ میراث، شمارۀ پیایی 36، 37، بهار و تابستانِ 1386، 272- 281.
نهاوندی، عبدالباقی، (1924)، مآثر رحیمی، بـه سعی و اهتمـام محمد هدایت حسین، کلکته: ایشیاتیک سوسایتی بنگاله.
Ivanow, Wladimir (1924), Concise Descriptive Catalogue of The Persian Manuscripts In The Collection of The Asiatic Society of Bengal, Calcutta: Asiatic Sodiety of Bengal.
Sprenger (1854), A Catalogue of The Arabic, Persian and Indu stany Manuscripts In The KINK OF OUDH, Calcutta: Baptist mission press.
 
References
Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī. (1934). Dhikr akhbār Iṣbahān. Leiden: E. J. Brill. [In Arabic].
Abū Shaykh al-Iṣfahānī, ʿA. b. M. (1992). Ṭabaqāt al-Muḥaddithīn bi-Iṣbahān wa-al-Wāridīn ʿAlayhā. (Ḥ. al-Balushi, Ed.). Beirut: Muʾassasat al-Risala. [In Arabic].
Agha Bozorg Tehrani. (1953). Al-Dharīʿa ilā taṣānīf al-Shīʿa. Tehran: Majles Printing House. [In Persian].
Aḥmad Qumī, Qāḍī. (n.d.). Gulistān-i hunar. (A. Suheyli Khwansari, Ed.). Tehran: Manouchehri. [In Persian].
Aḥmad, N. (2007). Bāqir-i Kāshānī wa Marthiya-yi Way [Baqir Kashani and His Elegy]. (E. Abbas, Trans.). Āyīna-yi Mīrāth36-37 (Spring & Summer), 272–281. [In Persian].
Ārizū, S. ʿA. (2004). Majmaʿ al-Nafāʾis. (Z. A. Khan, Ed.). Islamabad: Iran-Pakistan Persian Research Center. [In Persian].
Astarābādī, Bāqir. (2023). Dīwān. (H. Atefi, Ed.). Kashan: Armaghan-i Adab. [In Persian].
Āṭifī, Ḥ. (2007). Lughāt wa Ḍarb al-Amthāl-hā-yi Kāshānī [Kashani Vocabulary and Proverbs]. (A. Atefi, Ed.). Kashan: Mursal. [In Persian].
Āvī, Ḥ. b. M. (1949). Tarjuma-yi Maḥāsin-i Iṣfahān. (A. Eqbal, Ed.). Tehran: Sherkat-i Sahami-yi Chap. [In Persian].
Awḥadī Balyānī, T. M. (2010). ʿArafāt al-ʿĀshiqīn wa ʿArasāt al-ʿĀrifīn. (Z. Sahebkar & A. Fakhr Ahmad, Eds.). Tehran: Written Heritage Research Center (Mīrāth-i Maktūb). [In Persian].
Bāqir Khurda. (n.d.). Dīwān (Manuscript No. 971, Dawāwīn). Hyderabad: Asafiya Library. India. [Manuscript].
Bāqir Khurda. (n.d.). Dīwān (Manuscript No. F-1-33). Aligarh: Maulana Azad Library, Aligarh Muslim University. India. [Manuscript].
Darayati, M. (2011). FAKHA (Fihristgān-i Nuskha-hā-yi Khaṭṭī-yi Īrān) [Union Catalogue of Persian Manuscripts]. Tehran: National Library and Archives of the Islamic Republic of Iran. [In Persian].
Fakhr al-Zamānī Qazwīnī, M. ʿA. (1961). Tadhkira-yi Maykhāna. (A. Golchin-Ma'ani, Ed.). Tehran: Iqbal. [In Persian].
Faqihi, A. A. (1978). Āl-i Būya [The Buyid Dynasty]. n.p.: Saba. [In Persian].
Ḥāfiẓ, S. M. (2010). Dīwān. (S. M. Rastgu, Ed. & Annot.). Tehran: Ney. [In Persian].
Ivanow, W. (1924). Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the collection of the Asiatic society of Bengal. Calcutta: Asiatic Society of Bengal.
Kalantar Zarrabi, A. (1977). Tārīkh-i Kāshān [The History of Kashan]. (I. Afshar, Ed.) (3rd ed.). Tehran: Amir Kabir. [In Persian].
Karimi, A. (2019). Dīwān-i Mawlānā Muḥammad Bāqir Khurda Kāshānī (Introduction, Critical Edition, and Commentary) [Doctoral dissertation, Islamic Azad University, Shahrekord Branch]. [In Persian].
Karimian, H., & Javeri, M. (2009). Shahr-hā-yi Vīgal wa Harāskān dar Intiqāl az ʿAṣr-i Sāsānīān bih Dawrān-i Islāmī [The Cities of Vigal and Haraskan in the Transition from the Sasanian to the Islamic Era]. Journal of Archaeological Studies1(2), 63–83. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jarcs.2009.12345 (Sample DOI)
Māfarrūkhī al-Iṣfahānī, M. b. S. (2010). Maḥāsin-i Iṣfahān. (A. A. Abd al-Ghani, Ed.). Damascus: Dār Kinān. [In Arabic].
Majmūʿa-yi Shāmil-i Haft Risāla (A collection compiling seven treatises). (n.d.). (Codex No. 4291). Tehran: Central Library of the University of Tehran. [Manuscript].
Mashhadi Nushabadi, M. (2005). Jughrāfiyā-yi Tārīkhī-yi Manṭaqa-yi Kāshān dar Tārīkh-i Qum [The Historical Geography of Kashan Region in Tarikh-i Qum]. Kashan-Shenasi1(1), 88–101. [In Persian].
Mashhadi Nushabadi, M. (2006). Muʿammāye Qaryaye Harāskān wa Muḷāḥaẓātī darbāra-yi Chand Nām-i Jughrāfiyāʾī dar Qaṣīda-yi Nūnīya-yi Rāwandī [The Enigma of Haraskan Village and Considerations on Several Geographical Names in Rawandi's Nuniyya Qasida]. Journal of the Faculty of Letters and Humanities at Isfahan University, 44-45, 183–194. [In Persian].
Mīr Taqī al-Dīn Kāshānī. (2005). Khulāṣat al-Ashʿār wa Zubdat al-Afkār (Kashan Section). (A. Boroumand et al., Eds.) (1st ed.). Tehran: Written Heritage Research Center (Mīrāth-i Maktūb). [In Persian].
Monzavi, A. (1969). Fihrist-i Nuskha-hā-yi Khaṭṭī-yi Fārsī [A Catalogue of Persian Manuscripts]. Tehran: Regional Cultural Institute. [In Persian].
Movahedi Moheb, A. (2005). Kāshān dar Fihrist-i Muntajab al-Dīn [Kashan in the Catalogue of Muntajab al-Din]. Kashan-Shenasi1(1), 116–127. [In Persian].
Nahavandi, A. (1924). Maʾāthir-i Raḥīmī. (M. H. Husain, Ed.). Calcutta: Asiatic Society of Bengal. [In Persian].
Qanavat, A. (2009). Sīmā-yi Kāshān dar Muʿjam al-Buldān-i Yāqūt-i Ḥamawī [The Portrait of Kashan in Yaqut al-Hamawi's Mu'jam al-Buldan]. Kashan-Shenasi 4(1), 173–180. [In Persian].
Qumi, H. b. M. (2006). Tārīkh-i Qum. (T. H. Qumi, Trans.; M. R. Ansari, Ed.). Qom: Ayatollah Marashi Najafi Library. [In Persian].
Rāwandī, S. A. (1955). Dīwān. (M. Urmawi, Ed.). Tehran: Majles Printing House. [In Persian].
Rezapouryan, A., & Karimi, A. (2021). Taṭbīq-i Muḥtawāʾī wa Baṣarī-yi Sāqī-nāma-yi Bāqir Khurda bā Sāqī-nāma-hā wa Nigārgari-yi Ṣafawī [The Thematic and Visual Comparison of Baqir Khurda's Saqi-nama with Safavid Saqi-namas and Miniature Paintings]. Studies on Iranian-Islamic Art17 (41), 376–393. [In Persian]. https://doi.org/10.22051/jsi.2021.34567.1234 (Sample DOI)
Rezapouryan, A., & Karimi, A. (2022). Zībāʾī-shinākhtī-yi Wāzha-hā dar Ashʿār-i Mawlānā Muḥammad Bāqir Kāshānī [The Aesthetics of Words in the Poetry of Maulana Muhammad Baqir Kashani]. Literary Aesthetics13 (54), 225–248. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/jla.2022.56789.1234 (Sample DOI)
Rezapouryan, A., & Karimi, A. (2023). Barrasī-yi Mūsīqī-yi Darūnī wa Takrār dar Ashʿār-i Mawlānā Muḥammad Bāqir Khurda [An Investigation into Inner Music and Repetition in the Poems of Maulana Muhammad Baqir Khurda]. Literary Aesthetics14(56), 91–115. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/jla.2023.67890.1234 (Sample DOI)
Sanjar Kāshānī. (2008). Dīwān. (H. Atefi & A. Behnia, Eds.). Tehran: Library of the Islamic Consultative Assembly. [In Persian].
Shamlu, A., & Sarkisian, A. (1998). Kitāb-i Kūchih [The Book of the Alley]. Tehran: Maziyar. [In Persian].
Sprenger, A. (1854). A catalogue of the Arabic, Persian and Hindustany manuscripts of the libraries of the king of Oudh. Calcutta: Baptist Mission Press.
Zolfaghari, H. (2015). Zabān wa Adabīyāt-i ʿĀmīyāna-yi Īrān [Iranian Folk Language and Literature]. Tehran: SAMT. [In Persian].