کاشان شناسی

کاشان شناسی

ارزیابی مفهوم حِکمی‌عرفانی واژۀ «فقه» در دیدگاه تفسیری ملامحسن فیض کاشانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباسعلی فراهتی 1
محمدباقر عامری نیا 2
1 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران؛ ( نویسنده مسئول)
2 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یاسوج، یاسوج، ایران
10.22052/kashan.2024.254466.1103
چکیده
واژۀ فقه و مشتقات آن در قرآن کریم و روایات اسلامی، دو برداشت متفاوت را به دنبال داشته است. فقها نوعاً آن را بر دانش شریعت حمل نموده‌اند و بالطبع تکلیف به تفقه را ناظر به دانستن احکام حلال و حرام، و فضیلت‌های ذکر شده برای آن را دربارۀ دانایان این رشته تلقی کرده‌اند. این در حالی است که حکما و عرفا کاربرد این واژه را در معنای حکمی‌عرفانی دانسته‌اند. دستیابی به کاربرد این واژه در متون قرآنی و روایی، جایگاه معنایی آن را در فرهنگ اسلامی می‌نمایاند. ملامحسن فیض کاشانی از جملۀ افرادی است که به‌رغم داشتن زمینه‌های فقهی‌اصولی، دلالت این واژه را بر معنای «فقه باطن»، که همان مفهوم حکمی‌عرفانی آن می‌باشد، بر مفهوم شریعت اصطلاحی ترجیح داده و غالباً واژۀ مورد بحث و مشتقات آن را که در آیات و روایات به‌کار رفته، با همین رویکرد تفسیر نموده است. پژوهش حاضر کوششی است برای شناسایی مفهوم فقه در نگاه تفسیری ایشان و در‌نهایت این گزاره را تقویت می‌نماید که به‌رغم کاربرد واژۀ مورد بحث برای دانش شریعت در پاره‌ای متون قدیم و غلبۀ آن در متون بعدی بر فقه شریعت، کاربرد آن در معنای بازتاب‌یافته نزد عرفا و حکما، از جمله فیض کاشانی، واقع‌بینانه‌تر به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
فیض کاشانی
فقه
علم باطن
شریعت
حکمت

عنوان مقاله English

An Evaluation of the Gnostic-Hermeneutical Conception of the Term “Fiqh” in the Exegetical Thought of Mulla Muḥsin Fayḍh Kāshānī

نویسندگان English

Abbasali Farahati 1
Mohammad-Baqer Amerinia 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, University of Kashan, Kashan, Iran. (corresponding author).
2 Associate Professor, Department of Law, Islamic Azad University, Yasuj Branch, Yasuj, Iran
چکیده English

The word fiqh and its derivatives in the Holy Qur’an and Islamic narrations have given rise to two different interpretations. Jurists have generally understood it as referring to knowledge of the Sharia and, consequently, have regarded the obligation of tafaqquh as referring to knowledge of the rulings concerning what is lawful and unlawful, while considering the virtues mentioned regarding it to apply to scholars in this field. In contrast, philosophers and mystics have understood the use of this term in a philosophical-mystical sense. Identifying the usage of this term in Qur’anic and narrational texts reveals its semantic position within Islamic culture. Mulla Muhsin Fayz Kashani is among those who, despite having a background in jurisprudence and the principles of jurisprudence, preferred the meaning of “inner jurisprudence” (fiqh al-batin), which corresponds to its philosophical-mystical conception, over the conventional concept of Sharia. He has therefore generally interpreted the term in question and its derivatives, as used in Qur’anic verses and narrations, from this perspective. The present study aims to identify the concept of fiqh in his interpretive perspective and ultimately reinforces the proposition that the use of fiqh in the meaning reflected in the writings of mystics and philosophers, including Fayz Kashani, despite its use to refer to knowledge of the Sharia in some early texts and the predominance of this meaning in later texts concerning Sharia jurisprudence, appears to be more accurate.

کلیدواژه‌ها English

Fayz Kashani
Fiqh
knowledge of the inner
Sharia
philosophy
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آملی، سید حیدر (۱۳۹۱)، جامع‌الاسرار و منبع‌الانوار، ترجمۀ محمدرضا جوزی، تهران: هرمس.
ابن‌اثیر، مجدالدین ابوالسعادات، مبارک‌بن محمد (۱۴۱۸ق)، النهایة فی غریب‌الحدیث و الاثر، بیروت: دارالکتاب العلمیه.
حسن‌زادۀ آملی، حسن (۱۳۷۷)، هزار و یک نکته، تهران: نشر فرهنگی رجا.
------------- (1388)، سدرة‌المنتهی فی تفسیر قرآن‌المصطفی، قم: نشر الف‌لام‌میم.
جزائری، نعمت‌الله (۱۳۷۵)، فروق‌اللّغات، قم: انتشارات اسلامی.
حر آملی، محمد‌بن الحسن (۱۳۶۷)، وسائل‌الشیعه، تهران: اسلامیه.
خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۳)، چهل حدیث، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد (۱۴۰۴ق)، المفردات، تهران: دفتر نشر کتاب.
زجاج، ابراهیم‌بن محمد (۱۴۱۶ق)، اعراب‌القرآن، قم: دارالتفسیر.
الزحیلی، وهبه (۱۴۲۷ق)، الفقه الاسلامی و ادلّته، تهران: نشر احسان.
سیوطی، جلال‌الدین (۱۴۰۸ق)، معترک‌الأقران فی اعجاز‌القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه.
شایان‌فر، شهناز (۱۳۹۲)، فیض‌پژوهی (مجموعه مقالات)، تهران: خانۀ کتاب.
شعرانی، ابوالحسن (۱۳۸۶)، پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی، به‌کوشش سید محمدرضا غیاثی کرمانی، قم: بوستان کتاب.
شهید ثانی، زین‌الدین علی (بی‌تا)، معالم‌الاصول، تهران: اسلامیه.
شیخ مفید، محمد‌بن محمد‌بن نعمان (۱۳۸۸)، الاختصاص، قم: انتشارات اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمد (۱۴۲۸ق)، کسر اصنام‌الجاهلیه، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
------------ (1385)، شرح الاصول کافی، تصحیح و تحقیق سید مهدی رجائی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
------------ (1373)، رسالۀ سه اصل، تهران: روزنه.
طبرسی، فضل‌بن حسن (۱۳۶۵)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
طبری، محمد‌بن حریر (۱۴۲۹ق)، تاریخ‌الامم و الملوک، بیروت: دار احیاء التراث‌العربی.
طریحی، فخرالدین (۱۳۸۶)، مجمع‌البحرین، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
طوسی، شیخ محمد‌حسن (۱۳۷۲)، تفسیر تبیان، بیروت: دار احیاء التراث‌العربی.
عسکری، ابوهلال (۱۴۱۲ق)، معجم الفروق اللغویه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
غزالی، امام محمد (۱۴۰۶ق)، احیاء علوم الدین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فیروزآبادی، محمد‌بن یعقوب (۱۴۱۵ق)، القاموس، بیروت: دارالکتب العلمیه.
فیض کاشانی، ملامحسن (۱۴۰۶ق)، الوافی، اصفهان: مکتبة الامام امیر المؤمنین.
--------- (1418ق)، النخبة فی الحکمة العملیة و الاحکام الشرعیة، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
--------- (1373)، تفسیر الصافی، تهران: مکتبة الصدر.
کلینی، محمد‌بن یعقوب (۱۳۸۷)، الکافی، قم: دارالحدیث.
مظفر، محمدرضا (۱۳۸۳)، اصول الفقه، قم: دارالفکر.
منتظری، حسین‌علی (۱۳۸۴)، مجمع الفوائد، تهران: سایه.
مجلسی، محمد باقر (۱۴۳۹ق)، بحار الانوار، بیروت: مؤسسة الاعلمی.
نراقی، ملااحمد (۱۴۳۳ق)، اساس الاحکام، تهران: مرکز علوم و فرهنگ اسلامی.
References
Quran.
Nahj al-Balaghah.
Amoli, S. H. (2012). Jame' al-Asrar wa Manba' al-Anwar (M. R. Juzi, Trans.). Tehran: Hermes. [In Persian].
Askari, A. H. (1991). Mu'jam al-Furuq al-Lughawiyyah. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami. [In Arabic].
Fayz Kashani, M. M. (1986). Al-Wafi. Isfahan: Maktabat al-Imam Amir al-Mu'minin. [In Arabic].
Fayz Kashani, M. M. (1994). Tafsir al-Safi. Tehran: Maktabat al-Sadr. [In Arabic].
Fayz Kashani, M. M. (1997). Al-Nukhbah fi al-Hikmah al-Amaliyyah wa al-Ahkam al-Shar'iyyah. Tehran: Islamic Propaganda Organization. [In Arabic].
Firuzabadi, M. b. Y. (1994). Al-Qamus. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Arabic].
Ghazali, I. M. (1986). Ihya' 'Ulum al-Din. Tehran: Elmi va Farhangi Publications. [In Arabic].
Hassanzadeh Amoli, H. (1998). Hezar o Yek Nokteh. Tehran: Farhangi-e Raja Publications. [In Persian].
Hassanzadeh Amoli, H. (2009). Sadrat al-Muntaha fi Tafsir Quran al-Mustafa. Qom: Alif-Lam-Mim Publications. [In Persian].
Hurr Amili, M. b. al-H. (1988). Wasael al-Shi'ah. Tehran: Islamiyyah. [In Arabic].
Ibn Athir, M. b. M. (1997). Al-Nihayah fi Gharib al-Hadith wa al-Athar. Beirut: Dar al-Kitab al-Ilmiyyah. [In Arabic].
Jazayeri, N. (1996). Forugh al-Lughat. Qom: Islamic Publications. [In Persian].
Khomeini, S. R. (1994). Chehel Hadith. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Persian].
Kulayni, M. b. Y. (2008). Al-Kafi. Qom: Dar al-Hadith. [In Arabic].
Majlisi, M. B. (2018). Bihar al-Anwar. Beirut: Mu'assasat al-A'lami. [In Arabic].
Montazeri, H. A. (2005). Majma' al-Fawa'id. Tehran: Sayeh. [In Arabic].
Muzaffar, M. R. (2004). Usul al-Fiqh. Qom: Dar al-Fikr. [In Arabic].
Naraqi, M. A. (2012). Asas al-Ahkam. Tehran: Center for Islamic Sciences and Culture. [In Arabic].
Raghib Isfahani, H. b. M. (1984). Al-Mufradat. Tehran: Daftar-e Nashr-e Ketab. [In Arabic].
Sadr al-Din Shirazi, M. (1994). Risaleh-ye Seh Asl. Tehran: Rowzaneh. [In Persian].
Sadr al-Din Shirazi, M. (2006). Sharh al-Usul al-Kafi (S. M. Raja'i, Ed. & Corrected). Tehran: Sadra Islamic Wisdom Foundation. [In Persian].
Sadr al-Din Shirazi, M. (2007). Kasr Asnam al-Jahiliyyah. Beirut: Mu'assasat al-Tarikh al-Arabi. [In Arabic].
Sha'rani, A. H. (2007). Pazhuhesh-haye Qurani-e Allameh Sha'rani (S. M. R. Ghiyasi Kermani, Ed.). Qom: Bustan-e Ketab. [In Persian].
Shahid Thani, Z. A. (n.d.). Ma'alim al-Usul. Tehran: Islamiyyah. [In Arabic].
Shayanfar, S. (2013). Fayz-Pazhuhi (Majmu'eh Maqalat). Tehran: Khaneh-ye Ketab. [In Persian].
Shaykh Mufid, M. b. M. b. N. (2009). Al-Ikhtisas. Qom: Islamic Publications. [In Arabic].
Suyuti, J. D. (1988). Mu'tarak al-Aqran fi I'jaz al-Quran. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah. [In Arabic].
Tabari, M. b. J. (2008). Tarikh al-Umam wa al-Muluk. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic].
Tabarsi, F. b. H. (1986). Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Quran. Tehran: Naser Khosrow Publications. [In Arabic].
Toreyhi, F. D. (2007). Majma' al-Bahrayn. Tehran: Daftar-e Nashr-e Farhang-e Eslami. [In Arabic].
Tusi, S. M. H. (1993). Tafsir al-Tibyan. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic].
Zajjaj, I. b. M. (1995). I'rab al-Quran. Qom: Dar al-Tafsir. [In Arabic].
Al-Zuhayli, W. (2006). Al-Fiqh al-Islami wa Adillatuh. Tehran: Ehsan Publications. [In Arabic].