کاشان شناسی

کاشان شناسی

علی مریم و تیمچۀ امین‌الدوله؛ انتسابی نابه‌جا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد مشهدی نوش‌آبادی
دانشیار گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
10.22052/kashan.2026.258524.1163
چکیده
یکی از بناهای مهم دورۀ قاجاری کاشان تیمچۀ امین‌الدوله است که مانند بسیاری از بناها از معمار آن اطلاع موثق و قطعی در دست نیست. با توجه به رواج ادعایی نادرست مبنی بر نسبت‌دادن ساخت این بنا به محمدعلی معمار کاشانی (علی ‌مریم) و بازتاب گستردۀ آن در برخی پایگاه‌های اینترنتی، شبکه‌های اجتماعی و حتی پاره‌ای نوشته‌های پژوهشی، ضرورت داشت متنی منسجم و مستند برای رفع این برداشت شکل‌گرفته و انتساب مذکور بر پایۀ شواهد موجود مورد ارزیابی نقادانه قرار گیرد. این مقاله بدین هدف با رویکردی تحلیلی و با استفاده از منابع اِسنادی و میدانی، اعم از مصاحبه با صاحب‌نظران و افراد ذی‌ربط، از جمله اولین مطرح‌کنندۀ این ادعا و هم‌چنین بررسی امکان تاریخی و زمانی این انتساب از طریق اسنادی مانند محتوای کتیبۀ سنگ قبر وی و بررسی کیفیت معماری ساخته‎‌های منسوب به علی مریم به این نتیجه می‌رسد که علی مریم یکی از معماران کاشان است که ساخت برخی بناهای نه‌چندان شاخص کار اوست، اما انتساب ساخت تیمچۀ امین‌الدوله و خانه‌های تاریخی معروف کاشان به وی هم به لحاظ زمانی و هم به لحاظ میزان توانایی‌هایش منتفی است، گرچه ممکن است در نوجوانی یا جوانی به‌عنوان کارگر و کمک‌دست بنا در ساخت تیمچۀ امین‌الدوله مشارکت داشته باشد. در‌عین‌حال ادعای ساخت این بنا توسط رمضان‌علی توپچی معمار دیگر کاشانی قابل بررسی است.

کلیدواژه‌ها: تیمچۀ امین‌الدولۀ کاشان، علی مریم، معماری دورۀ قاجار، بازار کاشان، انتساب معماری
کلیدواژه‌ها
تیمچۀ امین‌الدولۀ کاشان
علی مریم
معماری دورۀ قاجار
بازار کاشان
انتساب معمار

عنوان مقاله English

Ali Maryam and the Amin al-Dowleh Timcheh: A Misattribution

نویسنده English

Mohammad Mashhadi Nooshabadi
Associate Professor, Department of Religions and Philosophy, Faculty of Literature, , University of Kashan, Iran
چکیده English

One of the important Qajar-period buildings in Kashan is Amin al-Dowleh Timcheh, for which, as is the case with many other buildings, there is no reliable and definitive information concerning its architect. Given the widespread circulation of the incorrect claim attributing the construction of this building to Muhammad Ali, a Kashani architect known as Ali Maryam, and its extensive dissemination across various websites, social media platforms, and even some scholarly writings, it was necessary to develop a coherent and well-documented text to correct this misconception and critically evaluate the aforementioned attribution based on the available evidence. To this end, the present article, adopting an analytical approach and drawing upon documentary and field sources—including interviews with experts and relevant individuals, among them the first person to put forward this claim—along with an examination of the historical and chronological feasibility of the attribution through evidence such as the inscription on his gravestone and an assessment of the architectural quality of buildings attributed to Ali Maryam, arrives at the conclusion that Ali Maryam was one of Kashan’s architects and that he was responsible for the construction of several relatively unremarkable buildings. However, attributing the construction of the Amin al-Dowleh Timcheh and Kashan’s well-known historic houses to him is untenable, both in terms of chronology and in light of the extent of his architectural capabilities. Nevertheless, it is possible that, during his adolescence or youth, he participated in the construction of Amin al-Dowleh Timcheh as a laborer or assistant to the master builder. At the same time, the claim that the building was constructed by Ramadan Ali Tupchi, another Kashani architect, warrants further investigation.

کلیدواژه‌ها English

Amin al-Dowleh Timcheh of Kashan
Ali Maryam
Qajar-period architecture
Kashan Bazaar
architectural attribution
امینیان، سیف‌الله (1375). استاد علی مریم معمار کاشانی، اثر، 17 (28)، 6-18.
امینیان، سیف‌الله (1404). گفت‌وگوی شخصی با نگارنده، کاشان: اتاق بازرگانی کاشان (10/9/1404).
بهشتی، محمد؛ قیومی بیدهندی، مهرداد (1388). فرهنگ‌نامۀ معماری ایران در مراجع فارسی (ج1)، تهران: فرهنگستان هنر.
تسلط، علی‌اصغر(1403). گفت‌وگوی شخصی با علی‌اصغر شاطری، کاشان: مسجد صادقیه در خیابان محتشم. 1310، مصاحبه 15/10/1403.
بیضایی، حسین (1400). کاشانۀ دانش، تصحیح حسن عاطفی و افشین عاطفی، کاشان: ارمغان ادب.
جمالی، محمد (1392). «وقف‌نامۀ مسجد و مدرسۀ آقابزرگ»، هم‌نوا با قدسیان (ویژه‌نامۀ نخستین همایش علامه آخوند ملامحمد کاشانی)، کاشان: هم‌گام با هستی. ص 231-239.
جیحانی، حمیدرضا؛ صفیان، یاسمن (1405)، «بازتعریف محدودۀ قیصریه در بازار کاشان و شکل‌گیری یک مرکز جدید شهری در نیمۀ دوم دورۀ قاجاریه»، مطالعات معماری ایران، در آستانه چاپ.
جیحانی، حمیدرضا؛ مشهدی نوش‌آبادی، محمد؛ فرهادی‌وند، آمنه؛ قلندری، زهرا (1398). «زیارتگاه گلچغانۀ کاشان؛ مطالعۀ ویژگی‌های معماری و سیر تحول تاریخی آن»، کاشان‌شناسی، پیاپی 22، ص 81-114.
حلی، اکبر (1398). گفت‌وگوی شخصی با نگارنده، کاشان: تپۀ سیلک (17/8/1398).
حلی، اکبر (1404). گفت‌وگوی شخصی با نگارنده، کاشان: خانۀ تاج (10/9/1404).
خاوری کوزه‌کنانی، معصوم، (1403). دیوان، تصحیح نرجس سپهرنژاد، کاشان: اما.
حلی، اکبر و موسی‌نژاد، فاطمه (1400). سایت «خانۀ هنرمندان کاشان» http://kashanart.com/post/fa/2308 تاریخ بازدید 30/8/1404.
حاج‌قاسمی، کامبیز؛ قیومی بیدهندی، مهرداد؛ سلیمانی، فخرالدین (1383). گنج‌نامۀ فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، جلد ده (بناهای بازار، قسمت دوم)، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات معماری دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی.
حیدری سورشجانی، رسول؛ سلیمی، زهرا (1393). تیمچۀ امین‌الدوله و بررسی میزان مطلوبیت کالبدی‌کارکردی آن در بازار سنتی کاشان، کاشان شناسی، شمارۀ 7 (پیاپی13)، 3-31.
دیولافوا، ژان (1371). ایران، کلده و شوش، ترجمۀ علی‌محمد فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.
سپهر، عبدالحسین (1378). مختصر جغرافیای کاشان، تصحیح افشین عاطفی، کاشان: مرسل.
ساطع، محمود (1389). کاشان در گذر سیاحان و ایران‌شناسان، کاشان: دعوت.
شاطری، علی‌اصغر(1400). مزارات کاشان (جلد اول)، کاشان: مجمع متوسلین به آل محمد.
ضرابی، عبدالرحیم (1377). تاریخ کاشان، تهران: امیرکبیر.
گزارش ثبتی تیمچۀ امین‌الدوله (1352). سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.
مدنی کاشانی، عبدالرسول (1378). تاریخ اشرار کاشان، به اهتمام حسین‌علی پورمدنی، کاشان: مرسل.
نراقی، حسن (1374). آثار تاریخی شهرستان‌های کاشان و نطنز، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
 
References
Aminian, S. (1996). Master Ali Maryam, the architect of Kashan. Asar, 17(28), 6–18. [In Persian].
Aminian, S. (2025). Personal interview with the author. Kashan: Kashan Chamber of Commerce, (1 December 2025).  [In Persian] .
Beheshti, M, & Gheyoumi Bidehendi, M. (2009). Encyclopedia of Iranian Architecture in Persian References (Vol. 1). Tehran: Art Academy of Iran [In Persian].
Tasallot, A.A. (2024). Personal interview with Ali-Asghar Shateri. Kashan: Sadeghieh Mosque, Mohtasham Street, (5 January 2025) [In Persian] .
Beyzaei, H. (2021). Kashaneh-ye Danesh. Edited by Hassan Atefi and Afshin Atefi. Kashan: Armaghan-e Adab [In Persian].
Dieulafoy, J.( 1887). La Perse, la Chaldée et la Susiane : Relation de Voyage. Paris : Librairie Hachette et Cie.
Jamali, M. (2013). The Endowment deed of Agha Bozorg Mosque and School. In Ham-Navā ba Qodsiyān (Proceedings of the First Conference on Allameh Akhound Molla Mohammad Kashani), pp. 231–239. Kashan: Ham-Gam ba Hasti.
Jeyhani, H, & Safian, Y. (2026). Redefining the Qeysarieh precinct in the Kashan Bazaar and the formation of a new urban center in the second half of the Qajar period. Iranian Architecture Studies. Forthcoming. [In Persian].
Jeyhani, Hamidreza, Mashhadi Nushabadi, Mohammad, Farhadivand, Ameneh, & Ghalandari, Z. (2019). Golchoghaneh shrine of Kashan: A study of its architectural characteristics and historical development. Kashan Studies, (22), 81–114. [In Persian].
Helli, A. (2019). Personal interview with the author. Kashan: Sialk Hill (8 November 2019) [In Persian] .
Helli, A. (2025). Personal interview with the author. Kashan: Taj House (1 December 2025) [In Persian] .
Khavari Kouzehkanani, M. (2024). Divan. Edited by Narjes Sepehrnezhad. Kashan: Amma [In Persian].
Helli, A, & Mousanejad, F. (2021). Kashan Artists House Website. http://kashanart.com/post/fa/2308 (Accessed: 21 November 2025) [In Persian] .
Hajghasemi, Kambiz, Gheyoumi Bidehendi, Mehrdad, & Soleimani, Fakhr al-Din. (2004). Treasury of Islamic Iranian Architectural Heritage, Vol. 10: Bazaar Buildings, Part II. Tehran: Documentation and Architectural Research Center, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Beheshti University. [In Persian].
Heidari Soureshjani, R, & Salimi, Z. (2014). Amin al-Dowleh Timcheh and an evaluation of its physical and functional quality in the traditional Bazaar of Kashan. Kashan Studies, 7(13), 3–31. [In Persian].
Dieulafoy, J. (1992). Persia, Chaldea and Susiana. Translated by Ali Mohammad Farahvashi. Tehran: University of Tehran Press.
Sepehr, A. (1999). A Concise Geography of Kashan. Edited by Afshin Atefi. Kashan: Morsal. [In Persian].
Sate', M. (2010). Kashan Through the Eyes of Travelers and Iranologists. Kashan: Davat. [In Persian].
Shateri, A.A. (2021). Shrines of Kashan (Vol. 1). Kashan: Majma'-e Motavasselin be Al-e Mohammad. [In Persian].
Zarrabi, A. (1998). History of Kashan. Tehran: Amir Kabir. [In Persian].
Registration Report of Amin al-Dowleh Timcheh. (1973). National Organization for the Protection of Ancient Monuments of Iran. [In Persian].
Madani Kashani, A. (1999). History of the Outlaws of Kashan. Edited by Hossein-Ali Pourmadani. Kashan: Morsal. [In Persian].
Naraghi, H. (1995). Historical Monuments of Kashan and Natanz Counties. Tehran: Society for the Appreciation of Cultural Works and Dignitaries. [In Persian].